- programy
- realizowane projekty
- moja klasa
- osiągnięcia
- rok szkolny 2005/06

I. Charakterystyka programu
II. Cele ogólne  programu
III. Treści nauczania
     - dział 1 - Klasa I  semestr I
     - dział 2 - Klasa I  semestr I
     - dział 3 - Klasa I  semestr I
     - dział 4 - Klasa I  semestr II
     - dział 5 - Klasa I  semestr II
     - dział 6 - Klasa II  semestr I
     - dział 7 - Klasa II  semestr II
     - dział 8 - Klasa II  semestr II
IV. Uwagi o realizacji
V. Literatura  

Program nauczania biologii w klasach I - II 
liceum ogólnokształcącego
(zakres podstawowy)

(opracowany zgodnie z aktualnie obowiązującą 
podstawą programową dla liceów i techników
- www.men.waw.pl)

III. Treści nauczania

Klasa I  semestr I

Dział III
Wybrane elementy z anatomii i fizjologii człowieka
- 26 + 2 (sprawdziany) jednostki lekcyjne

lp Proponowane jednostki tematyczne Szczegółowe (operacyjne) cele kształcenia
a) wiadomości
b) umiejętności
c) postawy
Materiał nauczania Metody, formy, pomoce dydaktyczne uwagi
1. Budowa i podstawowe funkcje życiowe organizmu człowieka a) uczeń
- definiuje organizm i proces życiowy
- lokalizuje procesy w narządach i układach
- rozpoznaje na schemacie poszczególne narządy i układy
b) uczeń
- analizuje schemat pod kątem połączeń i współdziałania układów i narządów
- rysuje schemat połączeń
c) uczeń
- uzyskuje świadomość swojej budowy i funkcjonowania jako układu biologicznego
Definicja pojęcia organizm.  Podstawowe funkcje życiowe. Lokalizacja układów w ciele człowieka. Określanie podstawowych funkcji tych układów oraz zależności między nimi. Praca w grupach, rysunek schematyczny lokalizujący układy i podstawowe procesy życiowe w organizmie człowieka, tabela obrazująca  połączenia  między układami działającymi w człowieku (może to być lekcja muzealna w muzeum techniki "szklana panienka" Zazwyczaj w klasach plastycznych zadaję jako pracę domową rysunek z symbolicznym zaznaczeniem układów budujących ciało człowieka
2 Układ ruchu człowieka a) uczeń
- wymienia elementy kostne budujące szkielet ludzki
- wymienia typy stawów
- wymienia typy mięśni
b) uczeń
- wyjaśnia działanie stawu
- wyjaśnia mechanizm pracy mięśnia szkieletowego
- wyjaśnia mechanizm powstawania zakwasów
c) uczeń
- kształtuje odpowiedzialność za prawidłowe funkcjonowanie własnego ciała
Budowa układu kostnego. Typy połączeń kostnych. Typy stawów i budowa stawu. Fizjologia i biochemia skurczu mięśnia - powtórzenie. Współpraca kości, mięśni i stawów - więzadła i ścięgna.  Zakwasy. Praca w grupach. Obserwacja szkieletu człowieka - wykonanie rysunku za pomocą nazw kości.] Obserwacja modeli ruchomych połączeń kostnych, Analiza schematów budowy stawów. Krótki film o pracy stawu kolanowego  
3,4 Budowa i fizjologia układu pokarmowego człowieka. a) uczeń
- wymienia odcinki przewodu
- wymienia gruczoły trawienne
- wymienia etapy obróbki pokarmu
- wyjaśnia działanie enzymów
- wyjaśnia działanie hormonów
b) uczeń
- analizuje schemat regulacji nerwowo- hormonalnej
- określa związek budowy z realizacją funkcji poszczególnych odcinków
c) uczeń
- kształtuje postawę badawczą
- kształtuje odpowiedzialność za swoje ciało i jego prawidłowe funkcjonowanie
Analiza przystosowań w budowie wybranych odcinków układu pokarmowego do pełnionych funkcji. Etapy obróbki pokarmu (pobieranie, rozdrabnianie, trawienie, wchłanianie). Transport i magazynowanie składników pokarmu. Nerwowo- hormonalna regulacja pracy układu. Praca w grupach, analiza schematów budowy poszczególnych odcinków, schematów regulacji nerwowo- hormonalnej Ville, Solomon "Biologia", W.Lewiński "Anatomia i fizjologia człowieka"  
5 Potrzeby pokarmowe człowieka Witaminy i ich rola w metabolizmie. a) uczeń
- klasyfikuje produkty spożywcze
- określa potrzeby pokarmowe
- wymienia zasady racjonalnego odżywiania się
- wymienia witaminy
- wymienia aminokwasy endo- i egzogenne
b) uczeń
- sporządza jadłospis w zależności od wieku i trybu zycia
- wyjaśnia niezbędność witamin w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu
c) uczeń
- kształtuje odpowiedzialność za swoje zdrowie
Produkty spożywcze, ich podział, znaczenie i dobór.  Potrzeby pokarmowe w zależności od wieku, płci i rodzaju wykonywanej pracy. Zasady racjonalnego odżywiania. Skutki niedoboru różnych składników pokarmowych. Aminokwasy egzogenne. Witaminy. Konstruowanie jadłospisów dziennych. Prezentacje uczniów. Ćwiczenia - ustalanie jadłospisu dla różnych osób np. dziecka w wieku szkolnym, kobiety w ciąży.  
6. Zasady higieny i choroby układu pokarmowego człowieka. a) uczeń
- wymienia zasady higieny
- wymienia choroby
- opisuje objawy
- opisuje zasady profilaktyki
- charakteryzuje wzw typu c
b) uczeń
- wyróżnia zaburzenia organiczne i czynnościowe
- ocenia zagrożenie ze strony skażenia środowiska - roślin, zwierząt, wody
- doskonali umiejętność prezentacji
c) uczeń
- kształtuje odpowiedzialność za własne zdrowie
Zasady higieny. Najczęstsze choroby organiczne i zaburzenia czynnościowe układu pokarmowego. Infekcje i zatrucia spowodowane skażeniem wody i pokarmów.  Wirusowe  zapalenie wątroby typy c. Referaty uczniów Mała Encyklopedia Medycyny, ulotki Ministerstwa Zdrowia, Newsweek z dnia 1 06 02 r Ten temat realizowany jest jako praca domowa uczniów
 7 Wymiana gazowa w organizmie człowieka. a) Uczeń
- Wymienia elementy układu
- Wymienia narządy biorące udział w oddychaniu
- Określa mechanizm wymiany gazowej
b) uczeń
- wyjaśnia działanie poszczególnych odcinków dróg oddechowych
- wyjaśnia działanie narządów wdechu i wydechu
- analizuje proces wymiany gazowej w płucach i tkankach
- wyjaśnia współdziałanie układu oddechowego i krążenia w wymianie gazowej
- ocenia wpływ palenia na zdrowie organizmu i układu oddechowego
c) uczeń
- kształtuje odpowiedzialność za własne i innych zdrowie
Budowa układu oddechowego człowieka - płuca i drogi  oddechowe. Wymiana gazowa w płucach i tkankach. Mechanizm oddychania (wdech i wydech) Regulacja nerwowa oddychania. Nikotynizm, skażenie atmosfery - wpływ na wygląd i funkcjonowanie tkanki płucnej. Praca w grupach, analiza schematów, cwiczenia oddechowe, analiza schematu wymiany gazowej (dyfuzji prostej) Ville, Solomon "Biologia" Zdjęcia uszkodzonych nikotyną i zanieczyszczeniami powietrza płuc  
 8 Proces oddychania wewnątrzkomórko-wego tlenowego i beztlenowego. a) uczeń
- określa miejsce przebiegu procesu w komórce
- wymienia etapy
- podaje wartość zysku energetycznego obu procesów
b) uczeń
- analizuje schematy
- porównuje zyski energetyczne schematów
- ocenia znaczenie wątroby i glukoneogenezy
c) uczeń
- kształtuje postawę badawczą
Lokalizacja procesu. Źródło glukozy i tlenu. Przebieg procesu (etapy) . Efekt energetyczny. Fermentacja - beztlenowy proces pozyskiwania energii. Fermentacja mlekowa w mięśniach. Glukoneogeneza. Porównanie zysków energetycznych obu procesów. Wykład, analiza schematów, sporządzanie tabeli porównawczej Podręcznik, Ville, Solomon '"Biologia" Ten temat jest realizowany przy omawianiu mitochondrium w dziale I
 9, 10 Budowa i funkcje układu krążenia a) uczeń
- wymienia elementy budowy serca
- definiuje pojęcie automatyzm pracy serca
- wymienia cechy budowy naczyń krwionośnych
- opisuje krwioobiegi
- rozpoznaje zapis elektrokardiografu
- wymienia fazy pracy serca
b) uczeń
- analizuje schemat budowy serca
- analizuje elektrokardiogram
- charakteryzuje fazy skurczu i rozkurczu serca
- ocenia wpływ hormonów i układu nerwowego na pracę serca
- analizuje zjawisko automatyzmu pracy serca
c) uczeń
- kształtuje odpowiedzialność za zdrowie (stan własnego organizmu)
Budowa układu. Budowa i praca serca. Elektrokardiogram. Różnice w budowie i funkcjach tętnic, żył i naczyń włosowatych. Krwiobiegi. Automatyzm pracy serca. Tony serca. Tętno - pomiar. Ciśnienie krwi (ćwiczenia w mierzeniu ciśnienia). Hormonalna i nerwowa kontrola pracy serca. Analiza schematów, dyskusja, praca w grupach, P. Hoser " Fizjologia organizmów z elementami anatomii człowieka", podręcznik Wzajemny pomiar tętna, mierzenie ciśnienia krwi, słuchanie tonów serca (stetoskop, ciśnieniomierz)  
 11 Typy odpowiedzi immunologicznej. Etapy odpowiedzi d) uczeń
- definiuje pojęcie odporności,
- wylicza typy odporności
- wymienia rodzaje elementów biorących udział w odpowiedzi immunologicznej
e) uczeń
- analizuje schematy przedstawiające przebieg odpowiedzi
- porównuje mechanizm odpowiedzi humoralnej i komórkowej
f) uczeń
- kształtuje postawę badawczą
Definicja pojęcia odporności.  Klasyfikacja odporności.  Odpowiedź komórkowa i humoralna, elementy biorące udział w odpowiedzi immunologicznej i ich charakterystyka (pochodzenie i działanie).  Etapy odpowiedzi. Immunokompetencja elementów komórkowych - powtórzenie wiadomości z lekcji biologii w gimnazjum oraz o krwi oraz ich poszerzenie. Pogadanka z udziałem uczniów, analiza schematów, Solomon, Ville "Biologia", Praca z Internetem, prezentacja zdobytych informacji. Do domu: Znalezienie wyjaśnienia skrótów: MHC, HLA
12 Mechanizmy odrzucania przeszczepów a) uczeń
- wymienia typy przeszczepów
- wyjaśnia , na czym polegają
- podaje znaczenie terminów MHC i HLA oraz pojęć immunosupresja i autoagresja
b) uczeń
- charakteryzuje typy przeszczepów
- ocenia ich przydatność
- uzasadnia potrzebę dalszych badań nad mechanizmem odrzucania przeszczepu
c) uczeń
- kształtuje postawę badawczą
- kształtuje przekonanie o praktycznym zastosowaniu nauk biologicznych m.in. w medycynie
Rodzaje przeszczepów : Autogeniczne, izogeniczne, allogeniczne, ksenogeniczne . Antygeny transplantacyjne. MHC - major histocompatibility complex - główny układ zgodności tkankowej. HLA - human leucocyte antigens (ludzkie antygeny leukocytowe) . Antygeny skierowane przeciwko tym genom pobudzają wytwarzanie przeciwciał. Funkcje MHC i HLA. Mechanizm (etapy)  odrzucania przeszczepu : 1. rozpoznanie obcego MHC - przeniesienie tej informacji na wiele limfocytów T cytotoksycznych 2. odrzucenie przeszczepu Komórki biorące udział w odrzucie : limfocyty T, makrofagi, granulocyty obojętnochłonne. Zmiany naczyniowe w obrębie przeszczepu. Rzadka reakcja przeszczepu na organizm - GVH - graft versus host reaction czyli efekt allogeniczny . wtórna choroba wyniszczająca organizm biorcy. Immunosupresja. Czynniki immunosupresyjne - promieniowanie X, promieniowanie gamma, surowica antylimfocytarna, , niektóre enzymy, hormony, antybiotyki itp. Autoagresja . Wykład, elementy dyskusji "Cytofizjologia", Ostrowski, Kawiak, PZWL, "Ksenotransplantacje", Lanza, Cooper, Chick, Świat Nauki, wrzesień 1997, "Serce prosto od świni", T. Łeski, Wiedza i Życie, styczeń 1999  
13,14 Fizjologia wydalania w organizmie człowieka. Znaczenie diagnostyczne moczu. a) uczeń
- wymienia elementy budowy nerki
- wymienia elementy budowy nefronu
- wymienia etapy powstawania moczu
- rozpoznaje schematy budowy nerki i nefronu
b) uczeń
- analizuje schematy budowy
- charakteryzuje etapy tworzenia się moczu
- porównuje skład moczu i krwi
- analizuje wpływ wazopresyny na ilość wydalanego moczu
- analizuje wynik badania moczu
c) uczeń
- kształtuje postawę badawczą
- kształtuje postawę odpowiedzialności za zdrowie własne i innych
Budowa makroskopowa i mikroskopowa nerki. Budowa i funkcje nefronu. Etapy powstawania moczu. Skład chemiczny moczu pierwotnego, wtórnego w odniesieniu do składu osocza krwi. Regulacja hormonalna wydalania - wazopresyna.  Wyniki badania moczu i ich znaczenie diagnostyczne w wielu chorobach człowieka. Analiza schematów, analiza tabel porównanie składu moczu i osocza, analiza działania wazopresyny P. Hoser "Fizjologia organizmów z elementami anatomii człowieka", Solomon, Ville "Biologia" Analiza preparatu świeżego -   nerki świńskiej  
15. Budowa, funkcje i rola ośrodkowego układu nerwowego człowieka a) uczeń
- wymienia elementy budujące układ nerwowy
- opisuje części mózgowia człowieka i ich funkcje
- wymienia cechy działania części sympatycznej i parasympatycznej układu wegetatywnego
b) uczeń
- kojarzy działanie części mózgowia z działaniem neuronów, synaps, tkanki nerwowej
- porównuje działanie części sympatycznej i parasympatycznej
- porównuje lokalizację istoty szarej w mózgowiu i rdzeniu kręgowym
c) uczeń
- rozwija postawę badawczą
Budowa układu nerwowego - według struktur i funkcji (ośrodkowy, obwodowy, somatyczny, wegetatywny) Części mózgowia i ich ośrodki. Rdzeń kręgowy - drogi wstępujące i zstępujące. Porównanie pracy układu sympatycznego i parasympatycznego. Łuk odruchowy, odruch i jego rodzaje. Praca w grupach, Analiza schematów, analiza foliogramów (kserokopii), konstruowanie tabeli porównawczej Możliwe jest wykorzystanie Internetu  
16. Homeostaza w układzie nerwowym. Higiena układu nerwowego. a) uczeń
- definiuje świadomość i podświadomość
- opisuje fazy snu
- definiuje stres, nerwicę, chorobę psychiczną
- opisuje formy wypoczynku
b) uczeń
- ocenia wpływ świadomości i podświadomości na funkcjonowanie człowieka
- ocenia wpływ snu na zapamiętywanie
- rozróżnia nerwice i choroby psychiczne i
- dostosowuje formę wypoczynku do trybu życia i potrzeb osoby
c) uczeń
- kształtuje odpowiedzialność za zdrowie psychiczne własne i innych
Adaptacje zmysłów. Świadomość i podświadomość. Wpływ snu na funkcjonowanie mózgowia. Fazy snu. Wpływ snu na zdolności zapamiętywania. Stres - fizjologia stresu.  Nerwice. Choroby psychiczne. Fizjologiczne i psychologiczne uzasadnienie konieczności wypoczynku. Formy wypoczynku i dostosowanie ich do potrzeb człowieka. Wykład, prezentacje uczniów przygotowane na podstawie wiadomości z Internetu,  publikacji C. Rogersa, Ville, Solomona „Biologia”, Jana Bieleckiego OMI „Wybrane zagadnienia psychologii” W domu przygotować  plan doświadczenia wykazującego wpływ snu na zapamiętywanie Lekcja przeprowadzana jest w wybranych oddziałach klasowych Pewne jej elementy przenoszę do lekcji o układzie nerwowym.
17. Wybrane elementy układu hormonalnego człowieka. a) uczeń
- wymienia gruczoły dokrewne
- lokalizuje gruczoły
- wymienia typy hormonów
- rozpoznaje schemat dzialania hormonu sterydowego i bialkowego
- wymienia podstawowe hormony wydzielane przez poszczególne gruczoły
- opisuje ich działanie
b) uczeń
- analizuje schematy działania obu typów hormonów
- analizuje  wzajemne zależności między działaniem hormonów (hormony antagonistyczne)
- ocenia wpływ hormonów na funkcjonowanie organizmu
c) uczeń
- kształtuje postawę badawczą
Budowa układu hormonalnego, Lokalizacja gruczołów. Klasyfikacja hormonów ze względu na charakter chemiczny. Mechanizmy działania hormonów dwóch rodzajów. Charakterystyka wybranych gruczołów : przysadki mózgowej, tarczycy, trzustki, nadnercza (hormony i ich wpływ na organizm, objawy nadmiaru i niedoboru). Wzajemne zależności w działaniu hormonów. Analiza kserokopii ilustracji P. Hoser „Fizjologia i anatomia człowieka...” Praca indywidualna i w grupach, Analiza tabeli zawierającej informacje nt hormonów i ich wpływu na organizm człowieka. Możliwa praca z Internetem
18 Współdziałanie układów wewnętrznych człowieka - homeostaza a) uczeń
- wymienia narządy i układy uczestniczące w utrzymaniu homeostazy
- definiuje pojęcie neurohormonu
- rozpoznaje na schemacie mechanizm sprzężenia zwrotnego
-  definiuje pojęcie stresu
b) uczeń
- wyjaśnia wpływ każdego układu na stan organizmu
- analizuje schematy sprzężenia
- analizuje przyczyny powstawania stresu
- ocenia wpływ czynników zewnętrznych na stan organizmu
c) uczeńkształtuje postawę badawczą
- kształtuje postawę odpowiedzialności za zdrowie swoje i innych
Definicja pojęcia homeostazy. Udział poszczególnych układów w utrzymaniu homeostazy. Rola podwzgórza i neurohormonów.  Rola przysadki mózgowej jako gruczołu nadrzędnego. Rola krwi. Mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego, analiza przykładów. Stres i fizjologia jego powstawania. Analiza schematu sprzężenia zwrotnego ujemnego , pomiar tętna w warunkach bezpiecznych i stresogennych, , analiza schematu powstawania reakcji stresowej organizmu Solomon, Ville „Biologia”  
19 Narządy zmysłowe człowieka - oko a) uczeń
- klasyfikuje typy receptorów ze względu na rodzaj rejestrowanej energii i ich lokalizację w organizmie
- wymienia narządy pomocnicze
- wymienia elementy budujące gałkę oczną
- określa funkcje tych elementów
- opisuje budowę siatkówki
- wymienia dysfunkcje narządu zmysłu wzroku
- określa czym są złudzenia optyczne
b) uczeń
- analizuje schematy budowy
- analizuje schemat przechodzenie fal świetlnych przez gałkę oczną
- doświadcza złudzeń optycznych
- określa sposoby korekty wad wzroku
c) uczeń
- kształtuje postawę badawczą
Budowa oka - narządy pomocnicze, gałka oczna. Funkcje części gałki ocznej, cechy obrazu powstającego na siatkówce, złudzenia optyczne jako efekt mieszania danych z oka i pamięci, wady wzroku i ich korekta, higiena oka. Pogadanka, animacje komputerowe, analiza schematów Internet, Biologia Ville, Solomon  
20 Narządy zmysłowe - ucho a) uczeń
- wymienia części ucha
- przypisuje częściom ucha odpowiednie funkcje
- analizuje schemat budowy
- analizuje typ energii rejestrowanej przez ucho i jej przekształcenia w tym narządzie
- opisuje działanie narządu Cortiego i błędnika
- wymienia zasady higieny słuchu
b) uczeń
- rozpoznaje na schemacie elementy budowy ucha
- odnajduje miejsca przekształcenia typu energii
- analizuje związek budowy i funkcji części ucha
c) uczeń
- kształtuje poczucie odpowiedzialności za stan swojego zdrowia
- kształtuje naukowe podejście do własnego organizmu
Lokalizacja ucha, jego budowa i funkcje poszczególnych elementów. Funkcjonowanie narządu Cortiego, działanie kanałów półkolistych w błędniku, higiena narządu zmysłu słuchu. Pogadanka, dyskusja, schematy barwne, projektor multimedialny, Podręcznik, Biologia Solomon, Ville  
21 Determinacja płci. Budowa i funkcje układu rozrodczego człowieka a)      
22,23 Przebieg procesu oogenezy i spermatogenezy. Znaczenie hormonów. Proces zapłodnienia. b) uczeń
- definiuje pojęcie gameto- , spermato- i oogenezy
- lokalizuje procesy w organizmie kobiety i mężczyzny
- wymienia etapy zapłodnienia
- lokalizuje ten proces
c) uczeń
- analizuje schematy
- wyjaśnia działanie hormonów
- ocenia stopień zabezpieczenia fizjologicznego przed polispermią
- uzasadnia konieczność takiego zabezpieczenia
d) uczeń
- kształtuje postawę otwartości wobec problemu  płci człowieka
Charakterystyka procesu rozmnażania się człowieka. Źródło płci. Gametogeneza. Przebieg i lokalizacja spermatogenezy i oogenezy.  Hormony wpływające na te procesy. Charakterystyka procesu zapłodnienia (selekcja naturalna plemników, krótki okres życia komórki jajowej, mechanizmy zabezpieczające przed polispermią itp.) Pogadanka, analiza schematów w grupach, analiza zdjęć (fragment filmu "Dar życia", Materiały pomocnicze kursu naturalnego planowania rodziny  
24 Cykl owulacyjny (menstruacyjny) kobiety. a) uczeń
- definiuje cykl
- wymienia etapy
- opisuje etapy
- rozpoznaje schematy
- definiuje pojęcie owulacji
b) uczeń
- analizuje schematy cykli
- analizuje i ocenia wpływ hormonów i czynników zewnętrznych
c) uczeń
- kształtuje postawę otwartości wobec problemu płci
Definicja cyklu.  Fazy cyklu i ich charakterystyka (zmiany endometrium, w szyjce macicy, śluzu, poziomu hormonów itp.). Owulacja. Wpływ hormonów tropowych na cykl. Wpływ czynników zewnętrznych na cykl. Karty obserwacji cyklu. Analiza schematów, foliogramów, elementy wykładu,  analiza kart obserwacji cyklu  
25 Metody regulacji poczęć. a) uczeń
- wymienia metod
- rozpoznaje schemat klasyfikacji metod
- wymienia zalety i skutki uboczne metod
- definiuje pojęcie ubezpłodnienia, aborcji, stosunku przerywanego
b) uczeń
- rysuje schemat klasyfikacji metod
- ocenia ich przydatność pod różnymi względami
- ocenia wpływ aborcji i innych zachowań  na psychikę człowieka
c) uczeń
- kształtuje postawę szacunku dla życia
Cykl regulacji poczęć. Klasyfikacja metod - sztuczne, naturalne, antykoncepcyjne, wczesnoporonne, chemiczne, mechaniczne. Charakterystyka tych metod: działanie, skuteczność, skutki uboczne, wpływ na organizm. Aborcja, ubezpłodnienie, stosunek przerywany a godność człowieka. Ich wpływ na psychikę człowieka. Referaty i prezentacje uczniowskie przygotowane na podstawie Internetu i literatury, elementy dyskusji  
26 Sprawdzian wiedzy i umiejętności z działu wybrane elementy anatomii i fizjologii człowieka. Jak wyżej Test złożony z zadań otwartych. Uczniowie rozwiązują zadania testowe  

dalej -->

 

  WEBDESIGN: Kasia Janeczko 2005, (napisz) , http:.janeczko.waw.pl